Po konferencji: Wolność, suwerenność, praworządność

Po konferencji: Wolność, suwerenność, praworządność


Inspiracje

Dzieje mijających 100 lat od odzyskania niepodległości unaoczniają nam różne postacie wolności, suwerenności i praworządności, które wniosły i nadal wnoszą swój znaczący wkład w rozwój odrodzonej Polski. Należą do nich zwłaszcza te, które współkształtują: (1) kulturową, (2) rodzinną, (3) obywatelską, (4) ekonomiczną i (5) polityczną sferę życia naszej wspólnoty narodowej i państwowej. Równocześnie unaoczniają nam one także wagę zasady państwa praworządnego oraz zasady pluralizmu życia społecznego w kształtowaniu porządku społecznego uwzględniającego w sposób rzeczywisty a nie tylko deklaratywny społeczną naturę człowieka.

 

Inspiracje katolickiej nauki społecznej na temat suwerenności, wolności i praworządności

  1. Kulturowa suwerenność wspólnoty narodowej

Suwerenność kulturowa każdego narodu – jak dobitnie podkreślił to Jan Paweł II w przemówieniu w siedzibie UNESCO 2 czerwca 1980 roku – należy do jego podstawowych praw.  Tego rodzaju suwerenność implikuje w sposób konieczny poszanowanie wolności i prawa każdego narodu do własnej kultury, w której on się wyraża i trwa.

Według Jana Pawła II wymóg poszanowania kulturowej suwerenności każdego narodu „nie jest echem żadnego «nacjonalizmu», ale pozostaje trwałym elementem ludzkiego doświadczenia i humanistycznych perspektyw człowieka. Istnieje podstawowa suwerenność społeczeństwa, która wyraża się w kulturze narodu. Jest to ta zarazem suwerenność, przez którą równocześnie najbardziej suwerenny jest człowiek.” (Jan Paweł II, Przyszłość człowieka zależy od kultury, przemówienie w siedzibie UNESCO w Paryżu 2 czerwca 1980 roku, Nr 14).

  1. Duchowa i społeczna suwerenność wspólnot rodzinnych

Rodzina, „jako wspólnota miłości i życia, […] jest w sposób sobie właściwy społecznością suwerenną, choć równocześnie jest to społeczność wielorako uzależniona.” (Jan Paweł II, List Gratissima sane do rodzin z okazji Roku Rodziny 1994, 17).

W odniesieniu do wspólnoty narodowej i jej kulturowej suwerenności, „rodzina uczestnicząc w dziedzictwie narodowej kultury, przyczynia się do specyficznej suwerenności, jaką naród zawdzięcza swojej kulturze i swemu językowi.” Mianowicie do jego suwerenności duchowej i w ten sposób również: „poprzez swą kulturę, swój język, nie tylko naród, ale i każda rodzina odnajduje swą duchową suwerenność.” (List do rodzin…, 17).

  1. Obywatelska suwerenność społeczeństwa

Obywatelska suwerenność społeczeństwa, to suwerenność, którą wyraża ono w możności stanowienia o swoim wspólnym dobru, a także w prawie do uczestniczenia we władzy i odpowiedzialności.

„Nie ma […] prawdziwej suwerenności państwo, w którym społeczeństwo nie jest suwerenne: gdy nie ma możności stanowienia o wspólnym dobru, gdy odmówione mu jest zasadnicze prawo uczestniczenia we władzy i odpowiedzialności.” (Jan Paweł II, Orędzie do Konferencji Episkopatu Polski na 50-lecie wybuchu II wojny światowej, 26.07.1989, Nr 4).

Szczególnie ważny przejaw tego rodzaju suwerenności stanowi dzisiaj terytorialna samorządność społeczeństwa oraz rozmaite formy jego formalnej i nieformalnej samoorganizacji w postaci różnorakich organizacji i inicjatyw pozarządowych (stowarzyszeń, fundacji, klubów, kół, forów, itp.), które określamy terminem „trzeci sektor”.

  1. Ekonomiczna suwerenność obywateli i ich wspólnot narodowych

Przez tego rodzaju suwerenność jednostkową i wspólnotową rozumie się zarówno jedno z podstawowych praw człowieka jak i praw poszczególnych narodów, mianowicie ich prawo do inicjatywy gospodarczej, które umożliwia twórcze wyrażanie właściwej im podmiotowości w sferze przedsiębiorczości.

„Należy zauważyć, że w dzisiejszym świecie — wśród wielu praw człowieka — ograniczane jest prawo do inicjatywy gospodarczej, które jest ważne nie tylko dla jednostki, ale także dla dobra wspólnego Doświadczenie wykazuje, że negowanie tego prawa, jego ograniczanie w imię rzekomej „równości” wszystkich w społeczeństwie, faktycznie niweluje i wręcz niszczy przedsiębiorczość, czyli twórczą podmiotowość obywatela. […] Stąd rodzi się poczucie frustracji lub beznadziejności, brak zaangażowania w życie narodowe, skłonność do emigracji, choćby tak zwanej emigracji wewnętrznej.” (Jan Paweł II, Sollicitudo rei socialis, nr 15.)

Zasada państwa praworządnego

W ujęciu katolickiej nauki społecznej właściwa organizacja społeczeństwa opiera się „na trzech władzach – prawodawczej, wykonawczej i sądowniczej […]. Ten porządek odzwierciedla realistyczną wizję społecznej natury człowieka, która wymaga odpowiedniego prawodawstwa dla ochrony wolności wszystkich. Dlatego jest wskazane, by każda władza była równoważona przez inne władze i inne zakresy kompetencji, które by ją utrzymywały we właściwych granicach. Na tym właśnie polega zasada “państwa praworządnego”, w którym najwyższą władzę ma prawo, a nie samowola ludzi.” (Jan Paweł II, Centesimus annus, nr 44).

Zasada pluralizmu życia społecznego

„[…] należy podkreślić, że żadna grupa społeczna, na przykład partia, nie ma prawa uzurpować sobie roli jedynego przewodnika, niesie to bowiem z sobą, podobnie jak w przypadku każdego totalizmu, niszczenie prawdziwej podmiotowości społeczeństwa oraz ludzi — obywateli. Człowiek i naród stają się w tego rodzaju systemie „przedmiotem”, pomimo wszystkich deklaracji i werbalnych zapewnień.” (Jan Paweł II, Sollicitudo rei socialis, nr 15.)

Wyzwania

  • a) W sferze suwerenności kulturowej wspólnoty narodowej

Ochrona, codzienne urzeczywistnianie i twórczy rozwój duchowej, kulturowej suwerenności i wolności polskiej wspólnoty narodowej oraz naszego obywatelskiego zaangażowania na ich rzecz. – „Podsumowując mijające stulecie naszych dziejów musimy wspólnie pytać o ten najbardziej podstawowy, kulturowy wymiar naszej suwerenności, wolności i praworządności, jako Społeczeństwa, Narodu i Państwa. O ich kondycję oraz stojące przed nimi wyzwania i zagrożenia w wymiarze krajowym i międzynarodowym, a także o zaangażowanie każdego z nas w ich ochronę, codzienne urzeczywistnianie i twórczy rozwój.” (Jarosław Gowin)

Pielęgnowanie osobistej, duchowej wolności, suwerenności i praworządności Polek i Polaków. – „Podobnie powinniśmy zapytać już indywidualnie o kondycję tego fundamentalnie ważnego wymiaru w naszym osobistym życiu, o naszą duchową wolność, suwerenność i praworządność.” (Jarosław Gowin)

Konieczność unikania niebezpieczeństwa dwóch zagrożeń, przed którymi stoi polska suwerenność: (1) popadnięcia w izolacjonizm lub (2) rozpłynięcie się w strukturach ponadpaństwowych. (Prof. dr hab. Zdzisław Krasnodębski)

  • b) W sferze duchowej i społecznej suwerenności wspólnot rodzinnych

Pilna potrzeba uznania przez społeczeństwo i państwo niezbywalnych praw rodziny, jej tożsamości i społecznej podmiotowości, a także ich ochrony. – „Rodzina, jako z natury swojej wspólnota wolna wolnością właściwą miłości małżeńskiej i rodzicielskiej oraz suwerenna w swoim stanowieniu o jej kształcie, oczekuje od społeczeństwa i państwa przede wszystkim uznania swej tożsamości i zaakceptowania jej społecznej podmiotowość. Oczekuje uznania i ochrony jej niezbywalnych praw podstawowych, które współcześnie są przez różne ideologie, (takie jak np. ideologia gender), kwestionowane ze szkodą tak dla samych rodzin jak i dla wspólnot narodowych i państwowych, które współtworzą.” (Jarosław Gowin)

  • c) W sferze suwerenności obywatelskiej społeczeństwa

Konieczność diagnozy obywatelskiej suwerenności polskiego społeczeństwa. –  „Inicjując tą dzisiejszą konferencją nasz namysł nad polskim kształtem wolności, suwerenności i praworządności musimy poddać analizie podmiotowość i suwerenność polskiego społeczeństwa, poświęcając szczególną uwagę podstawowym w rozumieniu Jana Pawła II, prerogatywom prawdziwie suwerennego społeczeństwa, a tym samym i państwa, czyli przynależnej społeczeństwu „możności stanowienia o wspólnym dobru”, a także jego „prawu uczestniczenia we władzy i odpowiedzialności” – prerogatywom, które wyznaczają kierunki odpowiedzialnego upodmiotawiania się każdego społeczeństwa i państwa, które nie tylko żywi pragnienie suwerennego stanowienia o sobie, ale chce też mądrze to czynić.” (Jarosław Gowin)

Postulaty

  • a) Dotyczące osobistej i wspólnotowej sfery suwerenności, wolności i praworządności

„Jestem przekonany, że nie można być w pełni wolnym, suwerennym i praworządnym Narodem, zdolnym nie tylko patrzeć z nadzieją w każdą przyszłość, ale i znajdować w sobie siły do jej kształtowania, bez duchowej wolności, suwerenności i praworządności, tych, którzy go współtworzą.” (Jarosław Gowin)

„Należy na nowo rozbudzić polski etos niepodległościowy, zachowując twórczo wiernie nasze dziedzictwo w tym zakresie oraz uwzględniając aktualne wewnętrzne i zewnętrzne uwarunkowania Polski.” (Prof. dr hab. Zdzisław Krasnodębski)

  • b) Dotyczące duchowej i społecznej suwerenności wspólnot rodzinnych

„W pełni podzielam, jako adresowany także do dzisiejszego polskiego społeczeństwa i państwa, wciąż aktualny, apel Jana Pawła II sprzed prawie 25 lat (1994), wyrażony w liście do rodzin całego świata, w którym domagał się wspomagania rodziny, „aby mogła być faktycznie uznana za społeczność podstawową i w pewnym sensie «suwerenną»”, podkreślając, że tego rodzaju suwerenność rodziny jest niezbędna „dla dobra społeczeństwa”. (Jarosław Gowin).

  • c) Dotyczące pamięci historycznej w obszarze suwerenności, wolności i praworządności

„Pamięć to nie tylko życie przeszłością, ale zapytywanie teraźniejszości o to, w jaki sposób urzeczywistniać wartości, pielęgnować ideały, wzory życia i postępowania”. (dr hab. Tomasz Homa SJ, prof. AIK)